Бидејќи  хемотерапијата  освен  малигните  клетки  ги  уништува  и  здравите  клетки,   се јавуваат  и  некои  последици  од  тоа  уништување. Тоа  се   нус  појави  или  несакани  ефекти.

Најчестите  прашања  кои  Ве  мачат  се:

  • Кои несакани ефекти  можат  да се  очекуваат  после  хемотерапијата?
  • Кои несакани  ефекти можат  да  се  очекуваат  долгорочно?
  • Колку се сериозни несаканите  ефекти?
  • Дали сите несакани  ефекти  ќе  се  изгубат  после  завршеното  лекување?
  • Како да  се  олеснат  или  ублажат  несаканите  ефекти?
  • За какви  несакани  ефекти  треба  да  се  повика  лекар  или  медицински  персонал?

Цитостатиците најчесто  се  даваат  интравенозно.  Тие  ги  уништуваат  туморските  но  и  здравите  клетки  и  тоа:

  • белите крвни зрнца (леукоцити – WBC).  Тие  се  грижат  кислородот  да оди  низ  крвта  и  да  стигне  до  белите  дробови  и  мускулите  во  организмот.  Ниското  ниво  на  еритроците  се  вика  анемија и може да  биде  проследено  со   измореност,  истоштеност и отежнато дишење.
  • тромбоцити (PLT). Го контролираат згуснувањето  на  крвта.  Ниското  ниво  на  тромбоцити  предизвикува  состојба  која  е  вика тромбоцитопенија  и можат  да  се  јават  модрици,  црвени  точкички (petehii) или крварења.
  • Некои цитостатици  можат  да  предизвикаат  афти  во  устата,  грлото, дури  и  во  стомакот.  Може  да  се  појави  пролив или запек  и  многу  често  губење  на  косата. Цитостатиците  предизвикуваат метален  вкус  во  устата  и  чувството  за  мирис  е  почувствително,  како  и  чувството  за  вкус.

Напомена:  сето  наведено  најчесто  се  јавува  кај  пациентите,  но  секој  индивидуално  ја  поднесува  терапијата  и  не   секогаш  сите  несакани  ефекти  да  се  јавуваат.

МАЧНИНА И  ПОВРАЌАЊЕ

Помладите  пациенти,  па  и  децата  често  имаат  проблем  со  мачнина  и  повраќање.  Лековите,  односно  цитостатиците  од  кои  се  јавува  мачнина  и  повраќање како  несакан ефект се: cisplatin (platinol),  Adriamycin (doxorubicin)  и  cyclophosphamide (cytoxsan).  Заблуда  е  дека  сите  цитостатици  предизвикуваат  мачнина  и  повраќање.  Денес,  со  развојот  на  медицината овие  симптоми  многу  подобро  се  ублажуваат  со  соодветни  лекови. Се  комбинираат дексаметазон (вид  стероид)  и  серотонин  блокатори (тоа се  супстанци  кои  на  мозокот  му  праќаат информација да  ја  запре  мачнината ( зофран,  ондасан …).  Овие  комбинации  на  лекови  ја  ублажуваат мачнината  во  текот  на  првите  24 часа од  добивањето  на  хемотерапијата. Докторите  препорачуваат  уште  два  до  три  дена  примена  на  овие  лекови  и  ублажување  на  тешкотиите.  Користењето  на  овие  лекови  треба  да  биде  исклучиво  со  договор  и  препорака  на  лекарот.

НАДМИНУВАЊЕ  НА  ЧУВСТВОТО  НА  МАЧНИНА

  • Јадете и пијте  полека.  Јадете  чести  помали  оброци.
  • Одбегнувајте благо,  пржена  или  мрсна  храна  како  и  храна  со  јаки  мириси.  Јадете  ладна  храна  или  на  собна  температура  за  да  ги  избегнете  јаките  мириси.
  • Внесувајте доволно  течност. Водете  сметка  за  нутритивните вредности  на  внесената  храна.
  • Пробајте да  јадете  со  пластичен  прибор  за  јадење наместо  метален,  бидејќи  со  тоа  ќе го  избегнете  чувството  на  и онака  метален  вкус  во  устата.

ЗАМОР

Чуството  на  замор  – вистински  замор – може  да  се  јави:

  • како последица  на  самиот  тумор
  • како последица  на  третманот  на  лекување  на  болеста
  • од емотивен  аспект  и  болките  кои  ги  предизвикува  туморот
  • заради анемија (ниско  ниво  на  еритроцити).

КАКО  ДА  ГО  НАДМИНЕМЕ  ЗАМОРОТ:

  • Одморајте се  во  удобна  фотеља  или  кревет
  • Правете кратки  прошетки  или  ако  е  можно  правете  лесни  физички  вежби
  • Правете активности во  кои  уживате
  • Чувајте ја енергијата  за  работите  кои  се  битни

АФТИ  ВО  УСТАТА (МУКОЗИТИС)

Афтите  во  устата,  грлото  или дигестивниот  тракт  можат  да  се  јават  како  последица  на  зрачната  терапија  и  како  последица  на  некои  хемотерапии.  Можат  да  предизвикаат  сериозни  проблеми,  бидејќи  предизвикуваат  болка  и  инфекција  правејќи  тешкотии  при пиењето,  јадењето  и  голтањето. Заради  сето ова хигиената  на  устата  е  важна,  пред  се  и  најважно  е  пред  почетокот  на  терапијата  да  посетите  заболекар. Грижете  се  за  устата:

  • користете меки  четкици  за  заби
  • ако забната  паста  ја  иритира  вашата  уста, испирајте  ја  устата  со  раствор  од  сода  бикарбона  или  користете  водички  за  испирање  уста  кои  не  содржат  алкохол
  • пијте многу  течности

Кога ќе  се појави  проблем,  болката  можете  да  ја  олесните  со  држење мраз  во  устата,  со употреба  на  бруфен,  локален  анестетик  во  гел,  дектанол  гел (две  лажици  гел  прожвакајте го  и  голтнете го). Сето  ова  со  совет  и  мислење  од  лекарот.

ИНФЕКЦИИ

Бактериите најчесто  се  причинители  на  инфекција.  Нормалниот  број  на  леукоцити  е  помеѓу 4.000 и 11.000. Ризикот  од  инфекции  е  поголем  кога  вредноста  на  неутрофилите  е  под  1 и  повеќе.  Неутрофили  се  вид  леукоцити  кои  всушност  се  прва  линија на одбраната.  Температурата  од  37,2  до  37,8 Ц  е  почесто  и  не  е  загрижувачка.  Кога  температурата  ќе  порасне  преку  38 Ц   веднаш  повикајте  лекар  или  медицински персонал.   Температурата  може  да  биде  само  една  од  причините  на  инфекцијата. Температурата ке  ја  на намалите  со  вообичаените  лекови (бруфен, парацетамол…). За  третирање  на  инфекцијата  се  користат  антибиотици.  Интравенозното  давање  антибиотици  се  препорачува  и инфекцијата  се  запира  обрзо  и  им  овозможува  на  леукоцитети   побрзо  да  се  вратат  во  нормала. Во  зависност  од  многу  фактори  и  проценка  на  докторот,  нивото  на  леукоцитите  може  да  се  подигне  и  со  лекарства (неупоген). Сето  ова  секако  со  постојата  врска  со  лекарите  и  медицинскиот  персонал. Ништо на  своја  рака.

ПРЕВЕНЦИЈА  ОД  ИНФЕКЦИИ

  • Често мијте ги  рацете  со  сапун  и  вода,  особено  после  употреба  на  тоалет  и  пред  јадење.
  • Често чистете ги рамните  површини. Користете  антисептички  средства (асепсол  и т.н.). Кога  нема  вода  во  близина  употребувајте влажни марамчиња  на  база  алкохол.
  • Бидете внимателни  при  употреба  на  остри  предмети.
  • Водете грижа  да не  добиете  кутикули (заноктици). Избегнувајте  контакт  со  домашни  миленици …

ПРОЛИВ – ДИЈАРЕЈА

Можат  да  се  појават  како  последица  на  некои  видови  хемотерапија (irinotecan(camptosar), 5-fluoracil (5-FU), erlotinib (tarceva) I  gefitinib (iressa)). Ако  постои поголем  број  зачестени  столици  пријавете  кај  лекарот  или  медицинскиот  персонал.  Постојат  неколку  начини  за  регулирање  на  дијарејата:

  • изгубената течност  и  сол  надоместете ги  со  пиење  течност  и  јадење  солена  супа  и  така  ке  ги  надоместите  елетролитите  во  организмот.
  • променете го  начинот  на  исхрана.  Внесувајте  храна  богата  со  протеини,  како  што  се  јајца,  бели  меса,  риба,  млеко  и  јогурт  со  помала  масленост, несолено  сирење,  варен  зеленчук,  како  што  е  шаргарепа,  грашак,  печурки,  свежо  овошје  без  лушпа,  конзервирано  овошје,  слатки  со  помал  процент  маснотија,  овошни  сладоледи,  крекери,  а  из бегнувајте  пржена  и  мрсна  храна  како  што с е  колбаси,  плескавици,  похувана  храна,  пијалоци,  пржена  храна,  бомбони,  гуми  за  џвакање.
  • употребете лекови  само  ако  е  тоа  потребно  и  во  консултација  со  лекарите  или  медицинскиот  персонал.

ЗАПЕК

Може  да  се  јави  како  последица од:

  • примање на следните  цитостатици  Винорелбин (Navelbine), винкристини  (Oncovin I  ) и темосоломиди (Temodar).
  • неактивност
  • мал внес  течности
  • мал внес  диетални влакна
  • лекови против мачнина
  • лекови против  болки

ГУБЕЊЕ НА КОСАТА

 Највидлив  несакан  ефект  од  хемотерапијата  е  губењето  на  косата. Се  јавува  21-виот  ден  од  примање на  првата  хемотерапија.  Кога  ќе  се  завршат  третманите,  косата  и  другите  влакна  почнуваат  да  растат. Новата  коса  може  да  биде  со  ист  квалитет  како  и  порано  или  поинаков квалитет, боја. Децата  не  сакаат  да  се  издвојуваат  од  околината  и  користат  качкети,  марами,  перики, за  да не  бидат впечатливи.

ПРОМЕНИ  НА  КОЖАТА

Кожата  станува  сува  и  многу  се  појавува  првут, особено на  лактите и  петите.  Користете  благи,  хидрантни  купки  за  туширање.  Не  е  лошо  да  пробате  купки  на  база  глина  кои  уште по  првата  употреба  ќе  ја  вратат  влажноста  на  кожата. Можете  да  користите  нерафинирано  масло  за  масажа од  семки  од  грозје  кое  ја  враќа  еластичноста  на  кожата.